Depremler, ani, öngörülemeyen ve yıkıcı doğaları nedeniyle bireylerin psikolojik dengesini alt üst eden travmatik olaylardır. Bu travmalar yalnızca doğrudan yaşayanları değil, medya aracılığıyla tanık olan bireyleri de etkileyebilir. Psikoloji bilimi, afet sonrası ruh sağlığının korunması, iyileştirilmesi ve dayanıklılığın artırılması için yaşa, gelişim düzeyine ve bireysel farklılıklara uygun stratejiler sunar. Bu yazıda, çocuklardan yaşlılara kadar her yaş grubunun deprem deneyimine verdiği psikolojik tepkiler ele alınacak ve yapılması/yapılmaması gerekenler bilimsel temellere dayalı şekilde açıklanacaktır.
1. Deprem ve Medya Maruziyeti: Görünmeyen Travma
Medya, bilgilendirme aracı olmanın ötesinde, travmanın yeniden yaşanmasına neden olabilir. Özellikle çocuklar ve hassas bireylerde bu durum, travmanın derinleşmesine neden olur.
Yapılması Gerekenler:
Otizm, geniş bir yelpazeye sahip olup bireyden bireye farklı semptomlarla kendini gösterebilir. Genel olarak otizmli bireylerde gözlemlenen temel özellikler şunlardır:
- Medya kullanımına zaman sınırı koymak (günde en fazla 30 dakika).
- Sadece devlet yetkilileri ve uzmanlardan gelen açıklamalara odaklanmak. (Türkiye için yasalarca belirlenen İçişleri Bakanlığı, ve Sağlık Bakanlığı’, Çevre Şehircilik ve İklim Değişikli Bakanlığı’ dır.)
- Medyada görülen görüntüler üzerine çocuklarla konuşmak ve açıklayıcı olmak.
Yapılmaması Gerekenler:
- Sürekli felaket haberleri izlemek.
- Travmatik görüntüleri sosyal medya üzerinden yaymak.
- Çocukların yanında haberleri yüksek sesle açmak ya da yorum yapmak.
2. Çocuklar: Anlamlandıramadıkları Korkularla Baş Etmek
Çocuklar, soyut düşünme yetileri sınırlı olduğu için deprem gibi travmaları anlamlandırmakta zorlanırlar. Yetişkinlerin tepkileri çocukların tepkilerini doğrudan etkiler.
Yapılması Gerekenler:
- “Neler hissettin?” gibi duyguları ifade etmeye teşvik eden sorular sormak.
- Rutinleri sürdürmek (uyku saatleri, oyun zamanı vb.).
- Hikâye anlatımı, resim çizme, oyun terapisi gibi dışavurumcu yöntemler kullanmak.
- Güvenli olduklarını sürekli tekrar etmek.
- Onlara somut görevler vermek (örneğin: “Su şişelerini sen yerleştirir misin?”) – kontrol hissi kazandırır.
Yapılmaması Gerekenler:
- “Ağlama, korkacak bir şey yok!” gibi duyguları bastıran söylemler.
- Çocuğun yanında sürekli kaygı ifadesi göstermek.
- Travmayı yok saymak ya da konuşmaktan kaçınmak.
- Sorumluluk ya da suç yüklemek (“Bak gördün mü, eşyanı toplamamıştın…”).
3. Yetişkinler: İkincil Travma ve Dayanıklılık
Yetişkin bireyler, hem kendi psikolojik süreçleriyle başa çıkmak hem de çevresindekilere destek olmak zorunda kalabilir. Bu, özellikle ebeveynlerde “ikincil travma” riskini artırır.
Yapılması Gerekenler:
- Duygularınızı bastırmak yerine yazmak, paylaşmak ya da anlatmak.
- Psikolojik destek almayı bir zayıflık değil, güçlülük olarak görmek.
- Nefes egzersizi, meditasyon, kısa yürüyüşler gibi stres azaltıcı rutinler geliştirmek.
- Geleceğe dair küçük hedefler koymak.
- Gönüllülük faaliyetlerine katılarak sosyal aidiyet geliştirmek.
Yapılmaması Gerekenler:
- Alkol ya da madde kullanımına yönelmek.
- Ben güçlü olmalıyım, yardım istememeliyim” gibi düşüncelerle duyguları bastırmak.
- Sosyal ilişkilerden uzaklaşmak, içine kapanmak.
- Sürekli kötü senaryolar düşünmek ve paylaşmak.
4. Yaşlılar: Sessiz Dayanıklılık mı, Sessiz Çöküş mü?
Yaşlı bireyler geçmiş travmalarla bağlantılar kurarak daha yoğun stres tepkileri geliştirebilir. Duygusal ve fiziksel hassasiyetleri daha yüksektir.
Yapılması Gerekenler:
- Anlatmalarına fırsat tanımak, deneyimlerini dinlemek.
- Fiziksel hareketliliklerini sürdürebilecekleri destek sağlamak (örneğin: kısa yürüyüşler, egzersiz).
- Toplum içinde aktif roller vermek (çocuklara masal anlatmak, deneyim paylaşmak).
- İlaç kullanıyorlarsa psikiyatrik/medikal takibi sürdürmek.
Yapılmaması Gerekenler:
- Onları edilgen görmek veya “anlamaz” diye konuşmalardan dışlamak.
- Sessizliğini dayanıklılık olarak yorumlamak.
- Zorla moral vermeye çalışmak (“Her şey güzel olacak!” demek yerine onları dinlemek daha iyidir).
5. Genel Ruh Sağlığı Koruma Stratejileri
Bireysel Düzeyde:
- Fiziksel sağlık: Dengeli beslenme, uyku düzeni, hafif egzersiz.
- Psikolojik bakım: Günlük duygu günlüğü tutmak, olumlu iç konuşma geliştirmek.
- Zihinsel rahatlama: Meditasyon, derin nefes alma teknikleri, doğada zaman geçirme.
Toplumsal Düzeyde:
- Psikososyal destek hatlarının erişilebilir olması.
- Kriz sonrası travma eğitimi alan gönüllü destek ekipleri.
- Destek grupları ve seminerlerin yaygınlaştırılması.
- Okullarda, camilerde ve toplum merkezlerinde “toplumsal yas alanları” oluşturulması.
6. Yapılmaması Gereken Yaygın Hatalar
| Durum | Açıklama |
|---|---|
| Duyguları bastırmak | Uzun vadede depresif belirtileri artırabilir. |
| Travmayı konuşmaktan kaçınmak | Anlamlandırmayı ve kabullenmeyi zorlaştırır. |
| Sosyal izolasyon | Travmanın etkilerini derinleştirir. |
| Felaket senaryolarını sürekli dile getirmek | Korkuyu besler, gerçeklik algısını bozar. |
Son Not
Deprem gibi yıkıcı doğal afetler karşısında toplumun tüm bireyleri travmatik etkiler yaşar. Ancak bu etkiler yaşa, gelişim düzeyine ve sosyal çevreye göre farklılaşır. Ruh sağlığını korumak, yalnızca profesyonel yardım değil, aynı zamanda doğru bilgi, sağlıklı iletişim ve duygusal destek ile mümkündür. Unutulmamalıdır ki, iyileşme bir süreçtir ve bu süreçte bireysel çabaların yanı sıra toplumsal dayanışma da belirleyicidir.
Kaynakça
Figley, C. R. (1995). Compassion fatigue: Coping with secondary traumatic stress disorder in those who treat the traumatized. Brunner/Mazel.
Hobfoll, S. E., et al. (2007). Five essential elements of immediate and mid–term mass trauma intervention. Psychiatry, 70(4), 283–315.
Knight, B. G. (2004). Psychotherapy with older adults. Sage Publications.
Norris, F. H., Friedman, M. J., & Watson, P. J. (2002). 60,000 disaster victims speak: Part II. Psychiatry, 65(3), 240–260.
Pfefferbaum, B., et al. (2014). Disaster media coverage and psychological outcomes. Current Psychiatry Reports, 16(9), 464.
Terr, L. C. (1981). Psychic trauma in children: Chowchilla school-bus kidnapping. American Journal of Psychiatry, 138(1), 14–19.
Herman, J. L. (1997). Trauma and recovery. Basic Books.
Bonanno, G. A. (2004). Loss, trauma, and human resilience. American Psychologist, 59(1), 20–28
